Thursday, August 17, 2017

મહિને રૂ. ૯૦,૦૦૦ કમાતા પારસીને સબસિડાઇઝ્ડ મકાન મળી શકે!



-પરાગ દવે

આખા દેશમાં માત્ર ૫૭,૦૦૦ની વસ્તી હોવા છતાં પારસીઓએ ક્યારેય ભારતમાં પોતે ભયથી કાંપતા હોવાનું કહ્યું નથી. આજે દેશમાં સૌથી નાની લઘુમતિ એવા પારસીઓનું નવું વર્ષ મનાવાઇ રહ્યું છે ત્યારે દેશની વસ્તીમાં લઘુત્તમ અને વિકાસમાં મહત્તમ પ્રદાન આપનારા પારસીઓની ખાસિયતો અને દેશમાં તેમનું યોગદાન જાણવું રસપ્રદ રહેશે. પારસીઓ એટલા સફળ છે કે આપણને એમ થાય કે આવતા જન્મે ભગવાન પારસી બનાવે તો સારું...
લગભગ ૧,૨૦૦ વર્ષ પહેલાં આરબોએ પર્શિયા જીતી લીધું ત્યારે પોતાની ઝોરાસ્ટ્રિયન આસ્થાને ધાર્મિક આક્રમણથી બચાવવા માટે પારસીઓ ગુજરાતના સંજાણ બંદરે ઉતર્યા હતા અને ત્યારથી ઉદવાડા ખાતે પારસીઓનો પવિત્ર અગ્નિ આ સાવ નોખી પ્રજાની આસ્થાનું કેન્દ્ર છે. સમય વિતતા પર્શિયનનું ગુજરાતી પારસી થઇ ગયું.  પારસીઓએ ગુજરાતમાં પ્રવેશ વખતે દૂધમાં સાકરની જેમ ભળી જવાનું વચન આપ્યું હતું. અનોખા પારસીઓ માટે ભારતભરમાં આદરભાવ છે તેનું કારણ એ છે કે તેમણે પોતાનું એ વચન પાળી બતાવ્યું છે અને તમામ ક્ષેત્રોમાં પારસીઓએ પોતાની આગવી ઓળખ ઊભી કરી છે. ‘જ્યાં જ્યાં વસે એક ગુજરાતી, ત્યાં ત્યાં સદાકાળ ગુજરાત’ અને ‘ગુણવંતી ગુજરાત’ જેવા કાવ્યો પણ પારસી કવિ અરદેશર ખબરદારની કલમે રચાયા છે. 
૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ ભારતમાં પારસીઓની સંખ્યા ૬૯,૬૦૧ હતી તે ૨૦૧૧માં ઘટીને ૫૭,૨૬૪ થઇ ગઇ હતી. પારસીઓની વસ્તી વધારવા માટે અભિયાન ચાલી રહ્યું છે પરંતુ મૃત્યુદરને સમકક્ષ જન્મદર લાવતા જ એક દાયકો લાગે તેવી સંભાવના છે. ૧૦માંથી એક સ્ત્રી અને પાંચે એક પુરુષ ૫૦ વર્ષની ઉંમર સુધી અવિવાહિત રહે છે. દર નવ પારસી કુટુંબે માત્ર એક કુટુંબમાં ૧૦ વર્ષથી ઓછી ઉંમરનું બાળક છે એવું અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે. ૨૦૧૩ના વર્ષમાં કુલ ૭૩૫ પારસીના મૃત્યુ સામે માત્ર ૧૭૪ નવા પારસી બાળકો જન્મ્યા હતા અને આ જન્મ સંખ્યા ૨૦૧૨ કરતાં લગભગ ૧૩.૫૦ ટકા ઓછી હતી. દરેક વસ્તી ગણતરીમાં ભારતની વસ્તીમાં સરેરાશ ૨૧ ટકા વૃદ્ધિ સામે પારસીઓની જનસંખ્યા લગભગ ૧૨ ટકા જેટલી ઘટતી રહી છે. પારસીઓમાં આંતર્લગ્નનું પ્રમાણ ૩૮ ટકા છે અને તેમાં વધારો થઇ રહ્યો છે. પારસીઓની વસ્તી ચિંતાજનક રીતે ઘટી ગઇ છે ત્યારે એ બાબત પણ ધ્યાનમાં લેવી જોઇએ કે જો પિતા પારસી હોય તો જ બાળકને પારસી ગણવામાં આવે છે (ફારુખ શેખ અને ફરહાન અખ્તર એ બંનેના કિસ્સામાં માતા પારસી અને પિતા મુસ્લિમ હતા). પારસી સમાજની બહાર લગ્ન કરનારી સ્ત્રીના સંતાનોને પારસી ગણવામાં આવતા નથી અને તેને કેટલીક મહિલાઓ અને નિષ્ણાતો ભેદભાવપૂર્ણ પરંપરા ગણે છે. પારસીઓમાં પિતરાઇઓ વચ્ચે લગ્ન સામાન્ય બાબત છે પરંતુ તેના કારણે સ્વાભાવિક રીતે આનુવંશિક રોગોનો પણ ભય છે. 
અત્યંત સમૃદ્ધ પારસીઓના ટ્રસ્ટના ભંડોળનું સંચાલન કરતી બોમ્બે પારસી પંચાયતે ૨૦૧૨માં ‘ગરીબ’ પારસીઓ માટે સબસિડાઇઝ્ડ હાઉસિંગની લાયકાત નક્કી કરી હતી તે મુજબ પ્રતિ માસ ~૯૦,૦૦૦થી ઓછી આવક ધરાવતા કુટુંબને રાહત દરે મકાન મળી શકે છે! 
પ્રથમ ભારતીય ફિલ્ડ માર્શલ અને ૧૯૭૧ના યુદ્ધમાં પાકિસ્તાનના દાંત ખાટાં કરી દેનારા સામ માણેકશા એવા પારસી હતા કે જેણે સમગ્ર હિન્દુસ્તાનને ગૌરવાન્વિત કરી દીધું! સામ માણેકશા જ નહીં, ભારતની કુલ વસ્તીના ૦.૦૦૬ ટકા પારસીઓએ દેશના સર્વોત્તમ ઉદ્યોગપતિઓ, વૈજ્ઞાનિકો, શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ, કલાકારો આપ્યાં છે. ઇન્ડિયન આર્મી, નેવી અને એરફોર્સના સર્વોચ્ચ હોદ્દાઓ પર વીર પારસીઓ પોતાની છાપ છોડી ગયા છે.
સર કોવસજી જેહાંગીર રેડીમની ૧૯મી સદીમાં વિખ્યાત બિઝનેસમેન હતા અને મુંબઇના પ્રથમ ઇન્કમટેક્સ કમિશનર તરીકે તેમણે ભારતમાં આ નવી કરવેરા પદ્ધતિ સફળ બનાવી હતી. ટાટા પરિવારથી લઇને વાડિયા, ગોદરેજ અને પાલોન્જી મિસ્ત્રીએ ઉદ્યોગજગતમાં પારસીઓના ધ્વજને ઊંચો ફરકતો રાખ્યો છે. ૧૬૨ વર્ષ અગાઉ બ્રિટનમાં પ્રથમ ભારતીય વેપાર સાહસ કરનારા ગુજરાતી પારસી શેઠ કમાજીવાલા હતા. સુરતના નવરોઝજી રુસ્તમજી ઇસ.૧૭૨૩માં કાયદાકીય કામ માટે બ્રિટન ગયા હતા અને બ્રિટન જનારા તેઓ પ્રથમ ભારતીય ગણાય છે. ફ્રેની જીનવાલા દક્ષિણ આફ્રિકામાં નેલ્સન મંડેલાના સાથીદાર હતા અને સાત વર્ષ સુધી દક્ષિણ આફ્રિકાની સંસદના સ્પિકર રહ્યા હતા. 
ક્રિકેટ વિશ્વમાં ફારુક એન્જિનિયર, નરિ કોન્ટ્રાક્ટર, પોલી ઉમરીગરના નામ આદરથી લેવાય છે તો ફિલ્મ ક્ષેત્રે પારસીઓનો ડંકો વાગતો રહ્યો છે. ૪૦’ અને ૫૦’ના દાયકામાં ઐતિહાસિક ફિલ્મો દ્વારા બોલિવુડ પર રાજ કરનારા એક્ટર-પ્રોડ્યુસર સોહરાબ મોદીએ ફિલ્મ ક્ષેત્રે સર્વોચ્ચ દાદા સાહેબ ફાળકે એવોર્ડ મેળવ્યો હતો. જ્હોન અબ્રાહમ, બોમન ઇરાની અને ફરહાન અખ્તરે પણ પોતાનો આગવો વિશાળ ચાહકવર્ગ ઊભો કર્યો છે. યુટીવીના સ્થાપક અને સીઇઓ રોની સ્ક્રુવાલા, કોરિયોગ્રાફર શિઆમક દાવર, સંગીતકાર વી બલસારાએ પણ નોંધપાત્ર પ્રદાન આપ્યું છે. હોમાઇ વ્યારાવાલા ભારતના પ્રથમ મહિલા ફોટોગ્રાફર હતા.

Wednesday, August 2, 2017

ગુજરાત પોલિટિકલ સ્ટાર્ટ-અપ્સ: ‘ભાગે એ ભડ ટુર ઓપરેટર્સ’થી લઇને ‘ઇન્સ્ટન્ટ ખેસ પ્રોવાઇડર્સ’


-પરાગ દવે
ગુજરાતીઓ NASAથી લઇને નારણપુરાના લેટેસ્ટ સમાચારોથી વાકેફ હોય છે અને બિહારમાં નીતિશ કુમારને બહુમતિ માટે કેટલા ધારાસભ્યોનો ટેકો જોઇએ એ આંકડો એમની જીભે હોય છે. પણ...અત્યાર સુધી ગુજરાતીઓને રાજ્યસભાની ચૂંટણીનું ગણિત સમજાયું નહોતું.. (મનેય નહોતું સમજાયું અને તમે પણ ઘણાં હોંશિયાર હોવા છતાં તમને પણ આ એકડા-બગડાના ગણિતની નહોતી ખબર એ પ્રામાણિકતાથી સ્વીકારી લો...) અને આવું તો કઇ રીતે ચલાવી લેવાય? ગુજરાતની પ્રજાનું જનરલ નોલેજ હંમેશા સૌથી સારું રહે તેની ચિંતા આપણા લોકપ્રતિનિધિઓ હંમેશા કરતા આવ્યા છે. આથી જ ભારે વરસાદના જિલ્લાવાર આંકડા યાદ રાખવા મથી રહેલા ગુજરાતીઓને રાજ્યસભાની ચૂંટણીની પ્રક્રિયા અને મતનું ગણિત સમજાવવા માટે રાજકીય પક્ષોએ જે જહેમત ઉઠાવી છે એ બદલ તેઓ અભિનંદનને પાત્ર છે.
ગુજરાત કોંગ્રેસના (મૂળ ભાજપના) કદાવર નેતા શંકરસિંહ વાઘેલાએ કોંગ્રેસને ‘રામ રામ’ કર્યાં ત્યાંથી લઇને ૪૪ ધારાસભ્યો બેંગલુરુ પહોંચ્યા અને મુખ્યમંત્રી વિજય રૂપાણીએ બનાસકાંઠામાં મિની સચિવાલય ઊભું કરી દીધું તે ઘટનાક્રમ આપણે બધા જાણીએ છીએ. પરંતુ આ આપત્તિમાં કેટલાક નવા સ્ટાર્ટ-અપ્સ માટે અવસર છૂપાયેલો છે અને ઉદ્યોગસાહસિક ગુજરાતીઓ રાજકારણમાં સેવા આપીને મેવા ખાવાની તક ટૂંક સમયમાં ઝડપી લેશે. વિધાનસભા ચૂંટણી સુધીમાં રાજ્યમાં કેટલાક નવા પોલિટિકલ સ્ટાર્ટ-અપ આવી શકે છે, જેની ‘એક્સક્લુઝિવ’ માહિતી જે-તે કંપનીના (કાલ્પનિક) પ્રમોટરોના શબ્દોમાં જ અહીં આપવામાં આવી છે..
૧) ઇન્સ્ટન્ટ ખેસ પ્રોવાઇડર્સ: ચૂંટણી સુધીમાં સ્થિતિ એ સર્જાશે કે માથાંમાં કેશ નહીં હોય કે ખિસ્સામાં ‘કેશ’ નહીં હોય તો ચાલશે, પરંતુ ગળામાં ખેસ તો જોઇશે જ. અમારી કંપની પાસે જાત-ભાતના તમામ પ્રકારના ખેસ ઊપલબ્ધ છે. ગ્રામ પંચાયતથી લઇને ગાંધીનગર સુધી ગમે ત્યાં તમારે વિરોધી પક્ષના નેતાને તાત્કાલિક (એમનો વિચાર બદલાય એ પહેલાં) તમારા પક્ષનો ખેસ પહેરાવવો હોય તો માત્ર એક મિસકોલ કરો. અમારા પહેરાવેલા ખેસ કોઇ કાઢી શકતું નથી કારણ કે અમે તેમાં વિશિષ્ટ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કર્યો છે, જે ખેસને ચામડી સાથે જડી દે છે..
૨) ભાગે એ ભડ પોલિટિકલ ટુર ઓપરેટર: શું આપના ધારાસભ્યને જોખમ છે? શું આપને આપના ધારાસભ્યથી જોખમ છે? તાત્કાલિક અમારો સંપર્ક કરો. સમય આવ્યે ભાગી ના શકે તો એ એમએલએ કેવા? ભારતના ઇતિહાસમાં પહેલી વખત અમે ‘એમએલએ સ્પેશિયલ ટુર પેકેજ’ લઇને આવ્યાં છીએ. આપના પક્ષના ધારાસભ્યને તેમના ઘરેથી ખેંચી લાવીને તમે નક્કી કરેલા સ્થાને લઇ આવવાની જવાબદારી અમારી રહેશે. સંજોગોવશાત જો કોઇ ધારાસભ્યને અમે ના પહોંચાડી શકીએ તો તેમનો ફોટો અમને આપવાનો રહેશે અને અમે વચન આપીએ છીએ કે તેના આધારે ૨૪ કલાકમાં તેમના ડુપ્લિકેટને પણ તમારા સુધી પહોંચાડી દઇશું. અમારા પેકેજમાં ધારાસભ્યના મોબાઇલ ફોન આંચકી લઇને તે ખોવાઇ ના જાય તે રીતે સાચવીને રાખવાની પણ ગેરન્ટી છે. રિસોર્ટમાં ધારાસભ્યોને લઇ જવાથી પૂર પીડિતો દેકારો મચાવે છે તે ટ્રેક રેકોર્ડ જોતાં અમે કેટલાક પહાડોમાં ધારાસભ્યોને છૂપાવવા માટે આલિશાન ગુફઓ બનાવી છે, પરંતુ તે પેકેજ ઘણું મોંઘું હોવાથી આપના પક્ષની આર્થિક સ્થિતિ ધ્યાનમાં લઇને પેકેજની પસંદગી કરવા વિનંતી. ‘એમએલએ સ્પેશિયલ ટુર’ પૂરેપૂરું પેમેન્ટ મળી ગયા બાદ જ ઉપાડવામાં આવશે, કારણ કે ટુરથી પરત આવ્યા બાદ કોણે કયો ખેસ પહેરી લીધો હશે તે ધ્યાન રાખવાનું અમારું ગજું નથી.
૩) પોલિટિકલ મેથ્સ એકેડેમી: તમે બહુ સારા નેતા છો અને પ્રજામાં થોડાં પ્રિય પણ છો, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ કે રાજ્યસભાની ચૂંટણી વખતે તમે મોં છૂપાવીને ફરો છો? તમે રાજ્યસભામાં ફોર્મ ભર્યું છે પરંતુ કેટલા મત મળશે તો જીતી જશો એ નથી જાણતા? ૩૧ ટકા મત દ્વારા કેન્દ્રમાં પૂર્ણ બહુમતિ ધરાવતી સરકાર કેવી રીતે બનાવવી એ તમે હજુ સુધી નથી સમજી શકયાં? મતોના સોદાગર નેતાઓની સામે પોતાને વામણા માનીને લઘુતાગ્રંથિથી આપ પીડાઇ રહ્યા છો? જો હા, તો તાત્કાલિક અમારો સંપર્ક કરો. અમારા નિષ્ણાતો તમને પોલિટિકલ મેથ્સનું ટ્યૂશન આપવા તત્પર છે. માત્ર છ મહિનાના કોર્સમાં તમે આ બધા ગણિત સમજતાં થઇ જશો. (આ તમારી વિધાનસભા નથી તેથી ટ્યૂશન એકેડેમીમાં ફરજિયાત હાજરી જરૂરી છે. ઉપરાંત, આ મેથ્સ સમજવા જતાં તમે અત્યાર સુધીની તમારી યાદદાસ્ત ગુમાવી બેસો તો એકેડેમીની કોઇ જવાબદારી રહેશે નહીં)
૪) વાહિયાત વોટ્સએપ ફોરવર્ડર્સ: તમે પાંચ વર્ષ સુધી પ્રજાનું કોઇ કામ નથી કર્યું? કાર્યકરોને તતડાવ્યાં છે એથી તેઓ તમારો પ્રચાર કરવા રાજી નથી? તમારા મતદારોને તમારો ચહેરો પણ યાદ નથી? ચિંતા ના કરો. તમને ચિંતામુક્ત કરવા આવી ગયું છે ‘વાહિયાત વોટ્સએપ ફોરવર્ડર્સ’. અમે તમારા નામે વોટ્સએપમાં એવી એવી સિદ્ધિઓ ફોરવર્ડ કરી દઇશું, જેને તમારા પરિવારના લોકો પણ નહીં સ્વીકારી શકે. પણ વોટ્સએપના વાચકો ભાવ પૂર્વક માની લેશે અને ફોરવર્ડ પણ કરશે. તમારા મતક્ષેત્રના તમામ મતદારોને મૂર્ખ બનાવવાની એક તક અમને આપો અને તમે માત્ર અમને પેમેન્ટ કરો.

Tuesday, August 1, 2017

ત્રણ પત્તાની રમત કેમ સૌથી શ્રેષ્ઠ છે???


-પરાગ દવે

અત્યાર સુધીમાં સેંકડો ફિલ્મોમાં કે વાર્તાઓમાં તમે હીરોને હીરોઇનને કહેતો સાંભળ્યો હશે કે, પ્રિયે, તું કહે તો તારા માટે ચાંદ-તારા તોડી લાવું (સાવ ફેંકમફેંક છે એ આપણે જાણીએ છીએ). પણ ફેંકવામાં પણ ક્યારેય કોઇ પ્રેમીએ એની પ્રેમિકાને કહ્યું હોય કે, “તું કહે તો તીનપત્તીની બધી બાજીમાં ત્રણ એક્કા લઇ આવું”, એવું સાંભળ્યું?
શ્રાવણ માસમાં અને ખાસ કરીને સાતમ-આઠમના તહેવારોમાં બહુ રમાતી તીનપત્તી શક્યતાઓની રમત છે અને વિદ્વાનો તો સદીઓથી કહેતા આવ્યાં છે કે તીનપત્તી સમાજના ભેદભાવ દૂર કરનારી રમત છે. અમીર-ગરીબ બધા તેનો લુત્ફ ઉઠાવે છે. અન્ય રમતો સાથે સરખામણી કરતાં તમે સરળતાથી સમજી શકશો કે કઇ રીતે તીનપત્તી શ્રેષ્ઠ છે. ગોલ્ફ તો સમૃદ્ધ લોકો જ રમી શકે છે પરંતુ તીનપત્તી રમવા માટે માત્ર બાવન પત્તા, થોડાં રૂપિયા અને હૈયામાં ભરપૂર જીગરની જ જરૂર છે. વળી, ક્રિકેટ, ટેનિસ, બોક્સિંગ, બેડમિન્ટન, ફુટબોલ સહિતની રમતોમાં ફિક્સીંગનું ભૂત ધૂણે છે પરંતુ આજ દિન સુધી પત્તામાં ફિક્સીંગનો આક્ષેપ નથી થયો...આ મેચ કરસનભાઇ જ જીતશે એવી શરતો કોઇ લગાવી શકતું નથી અને એ અનિશ્ચિતતા જ આ રમતની બ્યૂટી છે. તીનપત્તીની રમત લોકપ્રિય થવાનું એક કારણ તેની ઝડપી ગતિ પણ છે. એક મિનિટથી ઓછા સમયમાં પણ મેચ પૂરી થઇ હોવાના દાખલા મળી આવે છે.
આ રમત સંપૂર્ણ અહિંસક છે. તમે ક્યારેય સાંભળ્યું નહીં હોય કે તીનપત્તી રમતાં રમતાં પત્તું વાગવાથી કોઇ ખેલાડીને ફ્રેક્ચર થઇ ગયું કે પછી પત્તું ખોલવા જતાં કોઇ ખેલાડીના સ્નાયું ખેંચાઇ જતાં સ્ટ્રેચરમાં નાંખીને સ્ટેડિયમ (રૂમ)ની બહાર લઇ જવો પડ્યો હોય. ક્યારેય એવું પણ નથી સાંભળ્યું કે દિનેશભાઇ બંધ કરવા જતાં હતા ત્યારે જ ધીરજભાઇએ ધીરજ ગુમાવીને તેમના પત્તાં ઝૂંટવીને પૈસા ઉતરવાનું ચાલુ કરી દીધું... વળી, સ્થળ, કાળ અને ખેલાડીઓની સંખ્યાનો લોપ કરનારી આ રમત છે. તીનપત્તીના મેદાનોના મેઇન્ટેનન્સ પાછળ વર્ષે કરોડો રૂપિયાનો ધૂમાડો કરવો પડતો નથી અને તેના પ્રમોશન માટે પણ કોઇ બજેટ ફાળવવું પડતું નથી. માત્ર માઉથ પબ્લિસિટી દ્વારા અનેક ખેલાડીઓ નિશ્ચિત સ્થળે નિશ્ચિત સમયે પહોંચી જાય છે. સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે બીજી બધી રમતોમાં ઘોંઘાટ ફેલાતો હોય છે અને ખેલાડીઓ હાકલા-પડકારા કરતાં હોય છે તો દર્શકો પણ પોતાની મનગમતી ટીમ કે ખેલાડીઓને પ્રોત્સાહિત કરવા કાગારોળ મચાવતા હોય છે, પણ તીનપત્તીના ખેલાડીઓ શાંતિ, અને સાવ મૌન નહીં તોય, ધીમા અવાજે બોલવાનું જ પસંદ કરતા હોય છે. સૌરાષ્ટ્રમાં ખાસ કહેવાય છે કે જો કોઇના ઘરની બહાર ૧૨-૧૫ જોડી ચપ્પલ પડ્યાં હોય પણ તેમ છતાં ઘરમાંથી કોઇ પ્રકારના હો-હાના અવાજો ના આવતા હોય તો તે ઘરમાં તીનપત્તીનો ભવ્ય કાર્યક્રમ જ ચાલતો હશે.
માનવીય મૂલ્યોની જાળવણીની દ્રષ્ટિએ પણ આ રમત ઘણી ઉપયોગી છે. બીજી બધી રમતોમાં શ્રેષ્ઠ દેખાવ કરીને જીતનારાં ખેલાડીઓમાં અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે, જ્યારે તીનપત્તીમાં જીતનારા ખેલાડીમાં ભારોભાર નમ્રતા જોવા મળે છે. બીજા બધા ખેલાડીઓને ખબર હોય કે કરસનભાઇ આજે ૫,૦૦૦ રૂપિયા જીત્યાં છે, પરંતુ કરસનભાઇ તો નમ્રતાથી એમ જ કહેતાં હોય કે ૪,૦૦૦ તો હું લઇને જ આવ્યો હતો એટલે ૧,૦૦૦ જ જીત્યો છું, ખરેખર તો બાબુભાઇ જ જીત્યા છે. જેન્ડર ઇક્વાલિટી માટે સરકારે આટલા પ્રયત્નો કર્યાં હોવા છતાં ક્રિકેટ કે ફુટબોલમાં સ્ત્રી-પુરુષ ટીમો સાથે રમતી હોવાનું બહુ જોવા મળતું નથી, પરંતુ તીનપત્તીમાં સંપૂર્ણપણે જેન્ડર ઇક્વાલિટી જોવા મળે છે. અન્ય રમતોમાં પારંગત બનવા માટે હજારો રૂપિયા ખર્ચીને કોચિંગ લેવું પડે છે, જ્યારે તીનપત્તી એક એવી રમત છે કે ખાસ કોઇ કોચિંગ વગર જ ખેલાડી પારંગત બની જાય છે અને એ કઇ રીતે થાય છે એ તો ઉત્ક્રાંતિવાદના જનક ચાર્લ્સ ડાર્વિનને પણ સમજાયું નહોતું. ભાષા સમૃદ્ધિમાં પણ આ રમતે યોગદાન આપ્યું છે, જે બીજી રમતો નથી આપી શકી. ક્યારેય કોઇએ એવી કહેવત નથી સાંભળી કે ‘રનઆઉટ થયેલો બમણું દોડે’, પણ સૌને એ ખબર છે કે ‘હાર્યો જુગારી બમણું રમે’. સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે તીનપત્તી વ્યક્તિને પોતાના જીવન અને પરિવારને જ મહત્ત્વ આપવાની આડકતરી પ્રેરણા આપે છે. ત્રણ પત્તા હાથમાં આવી ગયા બાદ ખેલાડીને પોતાના ત્રણ પત્તા કયાં છે એમાં જ રસ હોય છે અને બાકીના ૪૯ પત્તા વિશે તે ઉપેક્ષા સેવે છે. એ ત્રણ પત્તાના આધારે જ તે કર્મ કરે છે અને ફળ ઇશ્વર આધિન છે એમ માને છે.
તીનપત્તીના કારણે વ્યક્તિમાં ઇશ્વર પ્રત્યેની આસ્થા પણ વધતી જોવા મળે છે. તેના અંગે હજુ સુધી કોઇ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિની સરવે કરવામાં આવ્યો નથી પરંતુ એવું જોવામાં આવ્યું છે કે મંદિરમાં વ્યક્તિ જેટલા ભાવથી ભગવાનને યાદ કરે છે તેના કરતાં વધુ તીવ્રતાથી પોતાની બાજીમાં કયા પત્તાં આવ્યા છે તે જોતી વખતે ભગવાનને યાદ કરે છે.
સોશિયલ મીડિયાના કારણે લોકો એકબીજા સાથે વાતો કરવાના બદલે વર્ચ્યુઅલ વર્લ્ડમાં જ ખોવાયેલા રહે છે એવી સમાજશાસ્ત્રીઓની ફરિયાદનું પણ તીનપત્તીની રમત વખતે નિવારણ થઇ જાય છે. ક્રિકેટ રમતી વખતે ફિલ્ડરો પોતાનું વોટ્સએપ ચેક કરતા હોવાનું અનેક વખત જોયું છે પરંતુ તીનપત્તી રમતી વખતે કોઇ ખેલાડી વોટ્સએપ તો શું, મોબાઇલ તરફ પણ નજર કરતાં નથી. સૌથી મોટું સુખ એ છે કે પોતે તીનપત્તી રમતા હોવાના ફોટો પણ ફેસબુક પર કોઇ મૂકતું નથી...
ભારતમાં સરકારોએ તીનપત્તીને ક્યારેય પ્રોત્સાહન નથી આપ્યું પરંતુ હકિકતમાં ઇકોનોમીને સુધારવામાં પણ તીનપત્તી મહત્ત્વનું યોગદાન આપી શકે છે. બજારમાં ગમે એટલી લિક્વિડિટી ક્રાઇસીસ હોય પરંતુ તીનપત્તીમાં ક્યારેય તેની અસર જોવા મળતી નથી એ જોતાં સરકારને જ્યારે પણ બજારમાં ઓછાં નાણાં ફરે છે એવું લાગે ત્યારે ગ્રામ પંચાયત, તાલુકા પંચાયત અને જિલ્લા સ્તરે તીનપત્તી ટુર્નામેન્ટના આયોજન કરવા જોઇએ. બે જ દિવસમાં એટલાં નાણાં ફરવા લાગે કે અર્થતંત્રમાં તેજી આવી જાય.
(અહીં હાસ્ય-વિનોદના હેતુથી આ લેખ લખવામાં આવ્યો છે પરંતુ તીનપત્તીને વર્ષે એક વાર રમાતી રમતના બદલે બારમાસી કરી દેનારાઓ માફીને પાત્ર નથી, કારણ કે તેઓ પોતાની સામાજિક જવાબદારી ભૂલીને જુગાર રમ્યે રાખે છે. વર્ષે એક વખત માત્ર પરિવારના સભ્યો સાથે તીનપત્તી રમવું સૌરાષ્ટ્રમાં સ્વાભાવિક છે, પરંતુ આખું વર્ષ કોઇ પ્રકારની મર્યાદા વગર તીનપત્તી રમનારા લોકોનો તો સામાજિક બહિષ્કાર જ કરવો જોઇએ કારણ કે તે માફ ના કરી શકાય તેવો ગુનો છે. મહાભારતના યુદ્ધના મૂળ કુરુસભામાં યોજાયેલી દ્રૃતક્રિડામાં હતા એ ક્યારેય ના ભૂલવું...)


Thursday, July 20, 2017

ગીતા દત્ત: વક્તને કિયા ક્યા હંસી સિતમ...



-પરાગ દવે

જેમના નામમાં જ ગીત શબ્દ આવી જતો હતો એવા ગીતા દત્તની આજે પૂણ્યતિથિ છે. ગીતા રોય અને ગુરુ દત્ત બંને ગુજરાતના નહોતા તોય આટલા મહાન બન્યાં એટલે પહેલેથી જ મારા માટે અજાયબી જ રહ્યા છે!!! અજાયબી તો બધાને એ વાતની પણ છે કે એક-એકથી ચઢિયાતી ફિલ્મો આપનારા ગુરુ દત્ત અને એ ફિલ્મોના ગીતોમાં જાન રેડી દેનારા ગીતા દત્ત પર વક્તને ક્યોં સિતમ ઢાયે??? એક વાત ચોક્કસ છે કે જો અંગત જીંદગીના વાવાઝોડાં ના આવ્યાં હોત અથવા તો તેની સામે તેઓ ટકી ગયાં હોય, તો લતાજી એકચક્રી શાસન ના સ્થાપી શક્યા હોત.
ડાયરેક્ટર તરીકે ગુરુ દત્ત દેવ આનંદ સાથે પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ ‘બાઝી’ બનાવી રહ્યા હતા ત્યારે રેકોર્ડીંગ સ્ટુડિયોમાં તેમની મુલાકાત ગીતા રોય સાથે થઇ હતી. ગુરુ દત્ત તો નવા-સવા હતા જ્યારે ગીતા રોય સુપરસ્ટાર પ્લેબેક સિંગર બની ચૂક્યાં હતા. એ ફિલ્મના આજે પણ સૌના પ્રિય ગીત ‘તદબીર સે બિગડી હુઇ તકદીર બના લે’ એસ. ડી. બર્મનના સંગીત નિર્દેશનમાં ગીતા રોયે ગાયું હતું અને ગુરુ દત્ત બનતી ત્વરાએ ગીતા રોયના પ્રેમમાં પડી ગયા. બંનેએ ‘અપને પે ભરોસા’ રાખીને દાવ લગાવ્યો અને ૧૯૫૩માં તો લગ્ન પણ કરી લીધા. એ તો વહિદા રહેમાન આવ્યા પછી પોત-પોતાની બાજી ખોલી ત્યારે ખબર પડી કે દાવ લગાવવામાં થોડી ભૂલ થઇ ગઇ છે. પણ એ ભૂલ ભારતીય સિનેમાને અને આપણા જેવા સૌ ચાહકોને બહુ મોંઘી તો પડી જ છે. બંનેના લગ્નજીવનમાં કાયમ ખટરાગ ચાલતો જ રહ્યો અને અંત તો ગુરુ દત્તની ફિલ્મોથી પણ વધારે કરુણ લાગે એવો રહ્યો. આટલા બધા ઝંઝાવાતો વચ્ચે પણ બંનેએ કલાકાર તરીકે હંમેશા શ્રેષ્ઠ આપ્યું અને જેમ-જેમ વર્ષો વિતતા જાય છે તેમ તેમ કલાનું એકંદર સ્તર ઘટતું જતું લાગવાને કારણે એમનું પ્રદાન શ્રેષ્ઠતમ લાગે છે.
૧૯૭૨માં આજના જ દિવસે (૨૦ જુલાઇ) ગીતા દત્તે માત્ર ૪૨ વર્ષની ઉંમરે દુનિયાને અલવિદા કહ્યું પરંતુ જે ગીતો તેમણે ગાયાં છે તેના કારણે ૧૦૦ વર્ષ પછી પણ તેમના ચાહકો તો હશે જ. બંગાળના ફરિદપુરમાં ધનવાન જમીનદાર કુટુંબમાં જન્મ્યા બાદ ૧૨ વર્ષની ઉંમરે તેઓ પરિવાર સાથે મુંબઇ શિફ્ટ થઇ ગયા હતા. ફરિદપુરમાં તેમણે સંગીતની થોડી તાલિમ મેળવી હતી.  ગીતા રોય મુંબઇના દાદર વિસ્તારમાં તેમના ફ્લેટની બાલ્કનીમાં ગીત ગાતાં હતા ત્યારે નીચે રોડ પર ત્યારના મશહુર સંગીતકાર કે. હનુમાનપ્રસાદ પસાર થયા અને આ નાનકડી છોકરીના અવાજથી એટલા પ્રભાવિત થયા કે તરત જ તેમના માતા-પિતાનો સંપર્ક કરીને ફિલ્મોમાં ગીત ગવડાવવા માટે મંજૂરી માંગી. થોડી ટ્રેનિંગ બાદ ૧૯૪૬માં ૧૬ વર્ષના ગીતા દત્તે ‘ભક્ત પ્રહલાદ’ ફિલ્મમાં પ્રથમ વખત ગીત ગાયું હતું. ૧૯૪૭માં ‘દો ભાઇ’ ફિલ્મ આવી અને ગીતા રોયનો જમાનો ચાલુ થયો.
જે લોકો ગાયક બનવા માંગે છે તેમના માટે કામની વાત એ છે કે ગમે ત્યાં, દરેક જગ્યાએ ગાતાં જ રહો...કેમ કે ગીતા રોયને ફ્લેટની બાલ્કનીમાં, તો લતા મંગેશકરને ટ્રેનમાં અને કિશોરકુમારને બાથરૂમમાં ગીત ગાતાં ગાતાં જ મશહુર સંગીતકારોએ સાંભળ્યા હતા અને પછી તો જે થયું એ ઇતિહાસ જ છે. (એટલે તમે ગાતાં જ રહો...ભલે આખા ગામમાં એકેય સંગીતકાર ના હોય...)
ગીતા રોયે ટોચના તમામ સંગીતકારો અને ગાયકો સાથે ગીતો ગાયા પરંતુ ગુરુ દત્ત સાથે લગ્ન કર્યાં બાદ માત્ર હોમ પ્રોડક્શનની ફિલ્મોમાં જ તે સ્વર આપતાં હતા. ગુરુ દત્તે નાણાં માટે ગીતા સાથે લગ્ન કર્યાં છે એવી વાતો ત્યારે સિનેજગતમાં ચાલી હતી તેથી ગુરુ દત્તે અન્ય પ્રોડ્યુસરોની ફિલ્મોમાં ગીત નહીં ગાવા માટે ગીતા દત્ત (લગ્ન પછી દત્ત)ને જણાવ્યું હતું. બાઝી, જાલ, આર-પાર, મીસ્ટર એન્ડ મીસીસ ૫૫, સીઆઇડી, પ્યાસા, કાગઝ કે ફુલ, સાહિબ બીબી ઔર ગુલામ સહિતની ફિલ્મોમાં તેમના અમર ગીતો વિશે તો આપણે સૌ સારી રીતે જાણીએ છીએ પરંતુ ગુજરાતી ફિલ્મોમાં પણ તેમણે ૧૯૪૮થી શરૂ કરીને કેટલાક ગીતો ગાયાં હતા તે મજાની વાત છે. અવિનાશ વ્યાસ, અજિત મર્ચન્ટ જેવા સંગીતકારોએ મૂકેશ સાથે ગીતા દત્તના સુંદર યુગલગીતો આપ્યાં છે. અવિનાશ વ્યાસે તો કેટલીયે હિન્દી ફિલ્મોમાં ગીતા દત્ત સાથે કામ કર્યું છે.
કિશોર કુમાર અને ગીતા દત્ત બંનેને સૌથી વધુ પ્રેમ અને ટેકો એસ.ડી. બર્મને જ આપ્યો હતો. પરંતુ કિશોર કુમારના ચાહક તરીકે કિશોર કુમાર અને ગીતા દત્તના યુગલ ગીતો શોધવા બેઠો ત્યારે તેની સંખ્યા માત્ર ૧૩ જ થઇ. પણ એ બંનેનું છેલ્લું ગીત ફિલ્મ ‘હાફ ટિકીટ’નું ‘આંખોમેં તુમ, દિલમેં તુમ હો...’ સાંભળો તો અદ્‌ભૂત કેમિસ્ટ્રી શું કહેવાય એ સમજાશે..
લેખ ભલે ગતા દત્ત વિશે લખતાં હોઇએ પણ વારંવાર ગુરુ દત્તનો ઉલ્લેખ અનિવાર્ય બને જ છે. આ અત્યંત સંવેદનશીલ કપલ વચ્ચે લાખ મતભેદો છતાં કાયમ પ્રેમ અકબંધ જ રહ્યો હતો અને એનું પ્રમાણ એ પણ છે કે ૧૯૬૨માં જ ત્રીજા સંતાન તરીકે દીકરી નીનાનો જન્મ થયો હતો (અગાઉ ૧૯૫૪માં દીકરા તરુણ અને ૧૯૫૬માં અરુણનો જન્મ થયો હતો). ૧૯૬૪માં સ્લિપીંગ પિલ્સના ઓવરડોઝ અને આલ્કોહોલના કારણે ગુરુ દત્તનું અકાળે અવસાન થયા બાદ ગીતા દત્ત ભયંકર માનસિક આઘાતમાં સરી પડ્યાં હતા અને છ મહિના સુધી તો પોતાના સંતાનોને પણ ઓળખી શક્યા નહોતા. બાળકો ખૂબ નાનાં હતા અને ગુરુ દત્ત અત્યંત સફળતા મેળવવા છતાં ખાસ સંપત્તિ છોડી ગયા નહોતા. ગીતા દત્તે પરિવારની એકમાત્ર કમાનાર વ્યક્તિ તરીકે ફરીથી પોતાના ગળાના જોરે મોરચો સંભાળ્યો. જોકે, તેમનો સુવર્ણકાળ વિતી ચૂક્યો હતો પરંતુ તેમણે અનેક ફિલ્મો માટે ગીતો ગાયાં. એક ફિલ્મ માટે સંગીત આપવાનું પણ નક્કી કર્યું, પરંતુ કમનસીબે માત્ર એક ગીત રેકોર્ડ થયા બાદ વાત આગળ ના વધી શકી. ૧૯૬૭માં તો ગીતા દત્તે ‘બોધુ બોરોન’ નામની બંગાળી ફિલ્મમાં મુખ્ય નાયિકાની ભૂમિકા પણ ભજવી. (૧૯૫૬-૫૭માં ગુરુદત્તે ભારતની પ્રથમ સિનેમાસ્કોપ ફિલ્મ બનાવવાની યોજના બનાવી હતી અને મુખ્ય હિરોઇન તરીકે ગીતા દત્તને લઇને થોડું શૂટિંગ પણ કર્યું હતું. જોકે, અન્ય કેટલાય પ્રોજેક્ટ્સની જેમ જ ગુરુ દત્તનો આ પ્રોજેક્ટ પણ અભેરાઇએ ચઢી ગયો હતો. દેવ આનંદની ફિલ્મ ‘કાલાબાઝાર’માં પણ ગીતા દત્તે પાંચ સેકન્ડ પૂરતા પરદા પર આવ્યા હતા.) જોકે, એ ફિલ્મ બહુ સફળ ના થઇ શકી. છેલ્લે છેલ્લે ૧૯૭૧માં ફિલ્મ ‘અનુભવ’માં તેમના ત્રણ ગીતોએ ધૂમ મચાવી હતી અને બૂઝાઇ રહેલો દિવો વધારે પ્રકાશ આપે એમ એ ગીતો ગીતા દત્તના સર્વોત્તમ ગીતોમાં સ્થાન પામે તે ગુણવત્તાના છે (કોઇ ચૂપકે સે આ કે...).
‘ચાર બોટલ વોડકા...’ આજના સમયનું બહુ પ્રચલિત ગીત છે પણ દારુએ જ ગીતા દત્તને લિવર સિરોરિસના શિકાર બનાવી દીધા હતા અને અંતે ૨૦ જુલાઇ ૧૯૭૨ના દિવસે તેઓ પણ અનંતની વાટે ચાલ્યાં. ચિક્કાર સફળતા અને અસીમ દુ:ખ ગુરુ દત્ત અને ગીતા દત્ત કદાચ વિધાતા પાસે જ લખાવીને આવ્યા હતા પરંતુ અનુક્રમે ૩૭ અને ૪૨ વર્ષની જીંદગીને તેમણે ખરા અર્થમાં બહુ મોટી બનાવી દીધી.


Thursday, December 29, 2016

ઓહો! ૨૭ વર્ષ થઇ ગયા?



-પરાગ દવે

સદ્દામ હુસૈને હજુ કુવૈત પર આક્રમણ કર્યું નહોતું અને તેથી અમેરિકા અને યુ.કે.ના ‘ઓપરેશન ડેઝર્ટ સ્ટોર્મ’ની કલ્પના પણ અસ્થાને હતી. બર્લિન વોલનું સત્તાવાર ડિમોલિશન ચાલુ થવામાં હજુ છ મહિનાની વાર હતી. ભારતીય ક્રિકેટ ઇતિહાસના સફળતમ ટેસ્ટ કપ્તાનોમાં જેનું નામ આવી ગયું છે એ વિરાટ કોહલી હજી એક વર્ષનો હતો. આજના શ્રેષ્ઠતમ ઇલેક્શન સ્ટ્રેટેજિસ્ટ નરેન્દ્ર મોદીના નામે માત્ર ગુજરાતમાં અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની ચૂંટણીના વિજયનો યશ બોલતો હતો. ‘ભારત રત્ન’નો એવોર્ડ મેળવી ચૂકેલા સચિન તેંડુલકરના આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટમાં પ્રવેશને હજી એક જ મહિનો થયો હતો. સોવિયત યુનિયનના વિભાજનને અને કોલ્ડ વોરના અંતને હજુ બે વર્ષની વાર હતી. પી.વી. નરસિમ્હા રાવ અને ડો. મનમોહન સિંઘ ભારતીય અર્થતંત્રમાં સુધારાનો દૌર શરૂ કરે તે ઐતિહાસિક બજેટ બે વર્ષ દૂર હતું. વર્લ્ડ વાઇડ વેબનો ઉપયોગ ચાલુ થવા આડે હજુ ચાર વર્ષ બાકી હતાં. માર્ક ઝકરબર્ગની ફેસબુકનું આગમન હજી ૧૫ વર્ષ પછી થવાનું હતું અને સ્ટિવ જોબ્સના પ્રથમ 2G આઇફોનની રિલીઝમાં પૂરા ૧૮ વર્ષની વાર હતી. અને હા, આવી ઘણી ઘટનાનું એક્ઝેટ વર્ષ જેના પર સર્ચ કરવામાં આવે છે તે ગૂગલના જન્મ આડે હજુ નવ વર્ષ બાકી હતા.... આ ૨૭ વર્ષમાં ભારત અને વિશ્વ ઘણું બદલાઈ ગયું છે, માત્ર એક અપવાદને બાદ કરતાં...અને એ અપવાદ છે આજથી બરાબર ૨૭ વર્ષ અગાઉ (૨૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૮૯) ‘મૈને પ્યાર કિયા’ની રિલીઝથી છવાયેલો ‘ભાઈ’નો જાદુ! (પ્લિઝઝઝઝ...આટલી જ ઇન્ફો માટે મારો આભાર માનીને શરમાવશો નહીં!)
સૂરજ બડજાત્યાને જેનું ઓડિશન પસંદ આવેલું એ દીપરાજ રાણા આ ફિલ્મથી બડજાત્યા કેમ્પનો ‘પ્રેમ’ બનશે એ લગભગ નક્કી હતું પરંતુ ડેસ્ટિનીનો ‘પ્રેમ’ સલમાન પર વરસવાનો હતો! સલમાન જેવી અખંડ સફળતા માટે કુંડળીમાં સુપર ‘સ્ટાર’ હોવા અનિવાર્ય છે. ‘મૈને પ્યાર કિયા’ આવી એ અગાઉ બોલિવુડમાં એવી માન્યતા હતી કે ‘રાજશ્રી’ની ફિલ્મમાં લીડ રોલ કરનારા હિરોની કારકિર્દી આગળ વધતી અટકી જાય છે અને આ ફિલ્મ રિલીઝ થયા પછી ૨૪ વર્ષનો તરવરિયો સલમાન પણ લગભગ છ મહિના ફિલ્મ વિહોણો હતો. પણ કિસ્મત એની સાથે હતી, એવી કિસ્મત કે જે હરણકાંડ, હીટ એન્ડ રન (ગાડી કોણ ચલાવતું હતું એ હું નથી જાણતો કારણ કે હું એ રાત્રે ત્યાં હાજર નહોતો) કે ઐશ્વર્યા રાયના આક્ષેપો બાદ પણ લોકપ્રિયતા પર ઊની આંચ ના આવવા દે! પોતાની કિસ્મત (અને હજાર ટેન્શન વચ્ચે કેમેરા સામેની મહેનત) વડે સલમાન બોલિવુડના ઇતિહાસમાં પ્રોડ્યુસરોને સૌથી વધુ કમાણી કરાવનારો હિરો બન્યો છે. બાકી, ડેસ્ટિનીએ તો ભાગ્યશ્રીને પણ ‘સુમન’ બનાવીને તક આપી જ હતી ને? ખેર, ‘મૈને પ્યાર કિયા’ના સલમાન ખાન અને ખુદ સલમાને આજે પોતાની ફિલ્મના પ્રમોશન માટે જેમની સિરિયલમાં જવું પડે છે તે ‘જેઠાલાલ’ દિલીપ જોષીને બાદ કરતાં બીજા કોઈ કલાકાર આ ૨૭ વર્ષમાં કોઈ પરાક્રમ કરી શક્યા નથી એ પણ હકીકત છે. પણ હા, ‘બાબુજી’ આલોકનાથ આપણા સૌ માટે વંદનિય વિભૂતી છે... (આ ફિલ્મમાં નેગેટિવ રોલ કરનારા આપણા ધુરંધર ગુજરાતી કલાકાર અજિત વાચ્છાની ૨૦૦૩માં અને આ ફિલ્મમાં અફલાતૂન કોમેડી કરનારા લક્ષ્મીકાંત બેર્ડે ૨૦૦૪માં અકાળ અવસાન પામ્યા ત્યાં સુધીમાં આગવી પ્રતિષ્ઠા પામી ચૂક્યા હતા.)
૨૫ વર્ષના સૂરજ બડજાત્યાને પોતાની આ પ્રથમ ફિલ્મની સ્ક્રિપ્ટ લખવા માટે ૧૦ મહિના લાગ્યા હતા અને અંતે રૂ. ૨ કરોડમાં બનેલી ફિલ્મે એ સમયે રૂ. ૧૮ કરોડ કમાઈને બોલિવુડની ‘ઓલટાઇમ બ્લોકબસ્ટર મૂવીઝ’ની યાદીમાં સ્થાન મેળવ્યું હતું. ‘રાજશ્રી’એ આ ફિલ્મ સમગ્ર ભારતમાં ૨૯ (રિપીટ, ૨૯) પ્રિન્ટ્સ સાથે રિલિઝ કરી હતી! હિન્દીમાં રેકોર્ડબ્રેક સફળતા પછી આ ફિલ્મ ઇંગ્લિશ ઉપરાંત તમિલ, તેલુગુ, મલયાલમ અને સ્પેનિશ ભાષામાં પણ ડબ કરવામાં આવી હતી અને આ તમામ વર્ઝન સફળ રહ્યા હતા. સંગીતકાર ‘રામલક્ષ્મણ’ એક જ વ્યક્તિ છે અને ફિલ્મમાં (ભલે ઉઠાંતરી દ્વારા, પણ) અત્યંત કર્ણપ્રિય ગીતો આપ્યાં હતાં, જે ઘરે-ઘરે મહિનાઓ સુધી દરરોજ વાગતાં રહ્યાં હતા. એની અંતાક્ષરી આજે પણ એ જ ક્રમમાં લગ્નોમાં ગવાય છે! પ્લેનેટ બોલિવુડે ‘મૈને પ્યાર કિયા’ના સાઉન્ડટ્રેકને બોલિવુડના શ્રેષ્ઠ ૧૦૦ સાઉન્ડટ્રેક્સમાં પાંચમો ક્રમ આપ્યો હતો.
આમ તો ફિલ્મમાં ખાસ કંઈ નહોતું, પણ ‘પ્રેમ રતન ધન પાયો’ કરતાં તો બહુ જ સારી હતી!

Sunday, August 21, 2016

"બક્ષીસાહેબનો ‘વિકલ્પ’ હજુ મળ્યો નથી અને કદાચ મળશે પણ નહીં"


-પરાગ દવે

ડિસેમ્બર 2012માં નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે ત્રીજી વખત ચૂંટાયા ત્યારથી લઇને મે-2014માં વડાપ્રધાન તરીકે તેમણે શપથ ગ્રહણ કર્યા તે સમયગાળામાં કોલમિસ્ટ ચંદ્રકાંત બક્ષીને મેં સૌથી વધુ મિસ કર્યાં છે. ગુજરાત અને ભારતના રાજકારણના તમામ ચઢાવ-ઉતાર વખતે બક્ષીબાબુની કલમે ધારદાર વિશ્લેષણ પ્રકટ કર્યાં હતા પરંતુ મોરારજી દેસાઇ બાદ પ્રથમ વખત એક ગુજરાતી ભાજપની તમામ આંતરિક ખેંચતાણને શમાવીને વડાપ્રધાન બનવા જઇ રહ્યા હતા તે ઘટનાનું નિરૂપણ બક્ષીબાબુની કલમે આપણને વાંચવા નથી મળ્યું તેનો ખેદ કાયમ રહેશે. કલકત્તામાં પોતાની કપડાંની દુકાનના કાઉન્ટર બેસીને તેમણે જે વાર્તાઓ અને નવલકથાઓ લખી તેણે ગુજરાતી સાહિત્યમાં હલચલ મચાવી દીધી હતી અને બીજી તરફ, અખબારોની કોલમના સ્તરને તેઓ એટલું ઊંચું લઇ ગયા કે આજે તેમના અવસાનના સવા દસ વર્ષ બાદ પણ તેમનો વિકલ્પ હજી સુધી આપણને મળ્યો નથી, અને કદાચ મળશે પણ નહીં.શનિવારે, 20 ઓગસ્ટની રાત્રે (યસ, બક્ષીસાહેબના જન્મદિવસે) આ આ વાક્યો નવગુજરાત સમય ના તંત્રી અજયભાઇ મટ બોલ્યાં ત્યારે ગુજરાત અને ગુજરાતી સાહિત્યના ફલક પર પોતાની રાખના ધબ્બાઓ મૂકી જનારા બક્ષીસાહેબની ગેરહાજરીનો વિષાદ સ્પષ્ટ હતો. (વિકલ્પ બક્ષીસાહેબની કોલમનું નામ હતું. વાતાયન તેમની ફ્લેગશીપ કોલમ હતી!)

સાહિત્યકાર બક્ષીએ પોતાની ટૂંકી વાર્તાઓ અને નવલકથાઓ સહિતના સર્જન વિશે વિપુલ પ્રમાણમાં લખ્યું છે પરંતુ પત્રકાર અને કટાર-લેખક બક્ષીસાહેબની ખૂબીઓ અજયભાઇ મટથી વધુ સારી રીતે કોણ સમજાવી શકે, જેમણે વર્ષો સુધી કોલમિસ્ટ બક્ષી સાથે કામ કર્યું છે. આ બ્લોગના માધ્યમથી તેમના અનુભવો જણાવવા માટે મેં વિનંતિ કરી અને સતત 45 મિનિટ સુધી બક્ષીસાહેબની વાતોનો દૌર ચાલ્યો!

કોલમિસ્ટ બક્ષીએ જે માપદંડ સ્થાપ્યાં છે તે અનન્ય છે અને બક્ષીએ ગુજરાતી કોલમ લેખનમાં જે પરિવર્તનો આણ્યાં છે તેનું આજપર્યંત અનુસરણ થાય છે. અજયભાઇ દિવ્ય ભાસ્કરના શરૂઆતના સમયને યાદ કરતાં કહે છેઃ બક્ષી મારા ફ્રેન્ડ, ગાઇડ એન્ડ ફિલોસોફર તો હતા જ પણ અમારા અખબાર માટે તેઓ એક બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર હતા. બક્ષી જોડાયા ત્યારપછી ગુજરાતના અન્ય ખ્યાતનામ કોલમિસ્ટોને અમારી સાથે જોડવાનું કામ સરળ બની ગયું હતું. બક્ષીએ મને સૂચવ્યું કે કોલમિસ્ટોના લેખ સાથે તેમના ફોટોગ્રાફ પણ છપાવા જોઇએ પરંતુ હું તે સૂચનનો સ્વીકાર કરવામાં થોડો ખચકાટ અનુભવતો હતો. બક્ષીસાહેબની દલીલ હતી કે લેખકના ફોટોગ્રાફ સહિત છપાતી કોલમ સાથે વાચકો વધુ સરળતાથી કનેક્ટ થશે અને ત્યારબાદ તમામ કોલમ સાથે તેના લેખકનો ફોટો છાપવાની અમે પહેલ કરી અને આ પ્રયોગ અત્યંત સફળ રહ્યો. બક્ષી માનતા કે ગુજરાતી કોલમિસ્ટોમાં તેમનો પુરસ્કાર સૌથી વધુ હોવો જોઇએ અને સાથોસાથ તેમનો આગ્રહ રહેતો કે લેખકોને સારો પુરસ્કાર મળવો જ જોઇએ!

વર્ષ 2005માં અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની ચૂંટણીમાં શાસક કોંગ્રેસને પરાસ્ત કરીને ભાજપે ઝળહળતો વિજય મેળવ્યો ત્યારે મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના પ્રચારના વિશ્લેષણ સમાન પાંચ હપ્તાની ખૂબ વખણાયેલી શ્રેણી જો જીતા વોહી સિકંદર અજયભાઇએ લખી હતી અને તેમાં પાંચમા દિવસે બક્ષીસાહેબે પણ એક લેખ લખ્યો હતો, જેનો સાર હતો – નરેન્દ્ર મોદી, દુશ્મનોથી તમને લાભ જ છે!” અને મોદી વડાપ્રધાન બન્યાં ત્યાં સુધી એ વારંવાર સિદ્ધ થતું રહ્યું છે. બક્ષીબાબુ જેટલી સજ્જતા ભાગ્યે જ કોઇ કટાર લેખકમાં જોવા મળે છે. રિસર્ચ અને ફેક્ટ્સથી ભરપૂર લેખોમાં ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્ય મૂકીને બક્ષી લેખને સુપિરિયર બનાવે અને સાથોસાથ ભવિષ્યની સચોટ અટકળ પણ તેઓ મૂકી શકે. શબ્દની બંદગી કરતા બક્ષી પોતાના શબ્દો દ્વારા ધાર્યું તીર મારી શકતા હતા અને લેખોમાં શબ્દોનું ચયન એટલી ચિવટથી કરતા કે તેમના લેખમાંથી એક શબ્દ પણ એડિટ કરવો અશક્ય હતું. શ્રેષ્ઠ કટારલેખક હોવા છતાં તેમની શિસ્ત અનન્ય હતી. ડેડલાઇનના 24 કલાક અગાઉ જ પૂર્તિના સંપાદક પાસે તેમનો લેખ પહોંચી જાય તે સુનિશ્ચિત કરતા. પરફેક્ટ સંખ્યાના અક્ષરો સાથેનું હેડિંગ, સબ-હેડિંગ, હાઇલાઇટ્સ અને લેખ સાથેના ફોટોગ્રાફ સુધીની ચોક્સાઇ તેઓ રાખતાં!”

બક્ષી માત્ર પત્રકાર કે લેખક નહોતા, કવિતા સિવાય સાહિત્યનો ભાગ્યે જ કોઇ પ્રકાર છે જેમાં બક્ષીએ યોગદાન નથી આપ્યું. વક્તા તરીકે તેઓ બહુ ઊંચી ફી વસૂલી શકતા અને વક્તવ્યના અંતે આયોજકો તથા શ્રોતાઓનો મબલખ પ્રેમ પણ મેળવી જતા.

 _________________________________________

સાહિત્યકાર બક્ષીઃ
બક્ષીની પહેલી વાર્તા મકાનનાં ભૂત૧૯૫૧માં કુમારમાં છપાઇ હતી અને ત્યારે બક્ષી બી.એ.ના ત્રીજા વર્ષમાં હતા. ત્યારબાદ ત્રણ વર્ષ સુધી તેમણે કંઇજ લખ્યું નહોતું અને ૧૯૫૪-૫૫થી તેમણે નિયમિત લખવાનું શરૂ કર્યું, જે પૂરા ૫૦ વર્ષ- મૃત્યુ સુધી- સતત ચાલુ રહ્યું.

બક્ષી પોતાની બીજી વાર્તા છૂટ્ટીને પોતાની પ્રથમ વાર્તા ગણતા હતા કારણ કે એ વાર્તા પછી બાકાયદા લેખક તરીકે લખવાનું તેમણે શરૂ કર્યું હતું. ગુજરાતથી દૂર, ત્યારના કલકત્તામાં લેખકચંદ્રકાન્ત બક્ષીનો જન્મ કઇ રીતે થયો? બક્ષીના અદ્‌ભૂત લેખોનો સંગ્રહ ધરાવતા પુસ્તક આભંગ’ (પ્રથમ આવૃત્તિ ૧૯૭૬)માં બક્ષીએ લખ્યું છે: પૂર્વ પાકિસ્તાનની સીમા પર બશિરહાટમાં મારા એક ઘનિષ્ઠ મિત્રની તમાકુની દુકાન હતી, એક દિવસ ગયેલો. સાંજ હતી, ઇચ્છામતિ નદી વહેતી હતી, દૂર પાકિસ્તાની ગનબોટ દેખાતી હતી. મિત્રે કહ્યું, સામે પાકિસ્તાન. દિવસે આ સીમાઓ પર રાઇફલો લઇને માણસો પરેડ કરે છે, રાત્રે ગળે મળે છે અને સ્મગલીંગ કરે છે. ઇચ્છામતિ નદીની એક ભેખડ પર એ વાર્તાનો જન્મ થયો. વાર્તા લખાઇ રહી ત્યાં સુધી થ્રી-નોટ-થ્રીનું બેરલ ચમકતું રહ્યું, અને ગન-બોટની પાણી પરથી આવતી વ્હીસલ. વાર્તા પ્રામાણિક હતી પણ લખાણ કમજોર હતું. છપાઇ ગઇ. ૧૪ વર્ષની ઉંમરે વયસ્ક થઇ ગયા પછી આશ્ચર્ય બહુ જલદી થતું ન હતું. એક પથી એક વાર્તા લખાઇ, હુગલી નદી પરની ડીંઘીઓ, ફાનસો પર મચ્છીની બુ. ઢળતી સાંજમાં નદીના પાણીથી કુલ્લા કરીને નમાજ પઢતા માઝીઓ, લીલી લુંગીઓ, ચાંદનીમાં ખાલી ફુટબોલના મેદાનો, છેલ્લી શિફ્ટ માટે સામે પારની જ્યુટ મિલોમાં હોડીઓમાં જતા મજદુરો, ગેસલાઇટની નીચે ભીંજાયેલું પોસ્ટકાર્ડ વાંચવાનો પ્રયત્ન કરતો ગાડાવાળો, ઝાડના અંધકારમાં ઊભી રહીને મને સમય પૂછતી વેશ્યા, ટેક્ષીઓ રોકીને પેશાબ કરવા બેસી જતા ટેક્ષી ડ્રાઇવરો, ફોર્ટ વિલિયમના વોટર ગેટમાં પાછી ફરતી લશ્કરની ભેંસોં, ઇડન ગાર્ડન પાસે કૂતરા વેચવા આવેલી, નાહીને તાપણાંઓ પાસે વાળ સૂકવતી જિપ્સી ઔરતો, આવતા ચોવીસ કલાકમાં વીંઝાનારા ભવિષ્યની ચિંતા, કલકત્તા--કલકત્તા--કલકત્તા....અને ચંદ્રકાન્ત બક્ષીનો જન્મ થયો.

બક્ષી કહેતા, સિદ્ધાંતો ઘડીને પછી એમનું પ્રતિપાદન કરવા માટે વાર્તા લખવા ન બેસાય. જેને સમજાય એવી સહેલી ભાષા લખતા આવડતી નથી એણે વાર્તા ના લખવી જોઇએ...વાર્તાનું ઉદ્‌ગમસ્થાન છાતી છે, મગજ નહીં, ફીલીંગ છે, બુદ્ધિ નહીં. બુદ્ધિ હલાવી નાંખવાથી વાર્તા નહીં વરસી જાય, માત્ર શબ્દો ઢોળાઇ જશે.

ગુજરાતી સાહિત્યમાં ઘટનાનો હ્રાસ કે તિરોધાનની ચર્ચા શરૂ થઇ ત્યારે બક્ષીએ કહેલું, ઘટના વિના હું લખી જ ના શકું! ૧૯૬૯માં જાતકકથાનવલકથા આવી ત્યાં સુધીનું તમામ સર્જન તેમણે કલકત્તામાં તેમની દુકાન અલકા સ્ટોરના કાઉન્ટર પર જ કર્યું હતું, પણ સાર્ત્રનો અસ્તિત્વવાદ એ પ્રત્યેક શબ્દમાં છલકે છે.

બક્ષીની ટૂંકી વાર્તાઓ કે નવલકથાના હીરો કોઇ રાજકુમારો નથી કે કોઇ ટિપીકલ આદર્શ ગુજરાતી યુવાન નથી. “...મારો નાયક મારી જેમ ઊંચાઇમાં નીચો, કાળો, ચશ્મા પહેરનારો, બદમાશીમાં બહલનારો, મર્દાનગીની અમખયાલીમાં ચૂર, ખાનારો-પીનારો, પ્રામાણિકતાને જ ધર્મ સમજનારો, હંમેશા નિષ્ફળ જનારો, એકજ સંતાનનો પિતા, બહેન વિનાનો, હિંદી-અંગ્રેજીથી સભર ગુજરાતી બોલનારો- અને શરીરની સ્વસ્થતા અને માંસલતા વિશે બહુ જ પક્કા અને જિદ્દી ખ્યાલો રાખનારો છે. એ વિષે શર્મ નથી, ગર્વ પણ નથી. એ વિષે કોઇ સફાઇ પેશ કરવાની જરૂર પણ નથી. એ બધું છે જ.બક્ષીએ ગુજરાતી સાહિત્યમાં એવા નાયકો આપ્યાં કે જે નિરાશામાં માથું ધૂણાવતો હોય અને ગાળ પણ બોલી શકતો હોય!

બક્ષીસાહેબ માત્ર નિષ્ણાત કે ચર્ચા સંયોજક તરીકે જ ટી.વી. પર છવાયા હતા એવું નથી. તિગ્માંશુ ધુલિયાએ દિગ્દર્શિત કરેલી વિખ્યાત સિરિઝ- સ્ટાર બેસ્ટસેલર્સમાં બક્ષીસાહેબની શ્રેષ્ઠ ટૂંકી વાર્તાઓ પૈકીની એક એવી એક સાંજની મુલાકાતપરથી એપિસોડ બનાવવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં બક્ષીસાહેબનું પાત્ર ઇરફાનખાને ભજવ્યું હતું!

લોગ-આઉટઃ
જીવતા સર્જકનો મુદ્રાલેખ એક જ હોઇ શકે- to better my best.”  -ચંદ્રકાંત બક્ષી

(બાય ધ વે, ગુજરાતી કોલમમાં લેખના અંતે આ પ્રકારે કોઇ કહેવત કે ક્વોટ મૂકવાની શરૂઆત પણ બક્ષીસાહેબે કરી હતી!)

Tuesday, August 16, 2016

બલુચિસ્તાનની ટેલેન્ટે ભારતમાં ધૂમ મચાવી છે!


-પરાગ દવે

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ લાલ કિલ્લા પરથી બલુચિસ્તાનનો ઉલ્લેખ કર્યો અને ૭૦ વર્ષથી બલુચિસ્તાનના લોકો દ્વારા ચાલતી લડાઇને જાણે નવી ઊર્જા મળી છે. કશ્મીરના મુદ્દે પાકિસ્તાનની ટોચની નેતાગીરી ક્યારેય નિવેદન આપવાનો મોકો ચૂકતી નથી ત્યારે લાલ કિલ્લા પરથી બલુચિસ્તાન, ગિલગીટ અને પાક ઓક્યુપાઇડ કશ્મીરનો ઉલ્લેખ કરનારા નરેન્દ્ર મોદી સ્વાભાવિક રીતે ‘પ્રથમ’ ભારતીય વડાપ્રધાન બન્યાં છે. જોકે, આપણને રસ પડે તેવી બાબત એ છે કે દક્ષિણ-પશ્ચિમ પાકિસ્તાનમાં સ્થિત બલુચિસ્તાનમાં જન્મેલી ઘણી હસ્તીઓને આપણે ઓળખીએ છીએ, જેઓ પત્રકારત્વ અને ફિલ્મોને સમર્પિત જીવન જીવી છે.
રુસી કરંજિયા
૧૯૪૧માં ઇન્વેસ્ટિગેટિવ ટેબ્લોઇડ ‘બ્લિટ્ઝ’ શરૂ કરીને પત્રકારત્વમાં મહત્ત્વનું પ્રદાન કરનારા રુસ્તમ ખુર્શીદ કરંજિયા (આર. કે. કરંજિયા) બલુચિસ્તાનના સૌથી મોટા શહેર ક્વેટામાં જન્મ્યા હતા. લગભગ ચાર દાયકા સુધી ‘બ્લિટ્ઝ’ અનેક લોકોની પસંદ બની રહ્યું હતું. ક્વેટાના આ હોનહાર પારસી પરિવારે ભારતમાં કેવું યોગદાન આપ્યું છે? આર, કે. કરંજિયાના લઘુબંધુ બી.કે. કરંજિયા ૧૮ વર્ષ સુધી ‘ફિલ્મફેર’ અને ત્યારબાદ ૧૦ વર્ષ સુધી ‘સ્ક્રિન’ના તંત્રી રહ્યા હતા અને પછી તો તેમણે ફિલ્મ ફાયનાન્સ કોર્પોરેશન સ્થાપ્યું હતું. સમય જતાં તેનું નામ બદલીને ‘નેશનલ ફિલ્મ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા’ કરવામાં આવ્યું અને તેના તેઓ ચેરમેન હતા. લો-બજેટ આર્ટ ફિલ્મોને ધિરાણ આપવાનું પ્રશંસનિય કામ આ સંસ્થાએ કર્યું છે. રુસિ કરંજિયાના પુત્રી રિટા મહેતાએ ‘સિને બ્લિટ્ઝ’ની સ્થાપના કરી અને તેના પ્રથમ એડિટર-ઇન-ચીફ બન્યાં હતા. (મેગેઝિનના પ્રથમ અંકના કવર પર ઝિન્નત અમાનની તસવીર હતી અને અંદરના પેજ પર પ્રોતિમા (પ્રતિમા) બેદીના મુંબઇમાં જૂહુ બિચ પરના ‘ન્યૂડ રન’ની તસવીરો હતી.)
આ પારસી ફેમિલી ઉપરાંત, ફિલ્મો કરતાં સલમાન ખાન સામેના આક્ષેપોની પત્રકાર પરિષદ માટે વધુ જાણીતા વિવેક ઓબેરોયના પિતા સુરેશ ઓબેરોય પણ આઝાદીના માત્ર એક વર્ષ અગાઉ ક્વેટામાં જ જન્મ્યાં હતા અને ભાગલાં પડતાં તેમના પિતાએ ભારતમાં આવીને હૈદરાબાદમાં મેડિકલ સ્ટોર્સની ચેઇન સ્થાપી હતી. (કેટલાક વાંકદેખા એવું કહે છે કે જો વિવેક એક્ટિંગ નહીં સુધારે તો એણે પણ કોઇ સ્ટોર જ શરૂ કરવો પડશે.)
આર. કે. ફિલ્મ્સની ‘હીના’ અને તેની સુંદર પાકિસ્તાની હિરોઇન તો તમને યાદ જ હશે! હા, ‘હીના’ અને અદનાન સામી સાથેના લગ્ન તથા છૂટાછેડા માટે ચર્ચામાં આવેલી ઝેબા બખ્તિયાર પણ બલુચિસ્તાનની જ છે. છૂટાછેડાના કિસ્સામાં અનેક વખત પોલિસ કેસ પણ થતા હોય છે તેના પરથી યાદ આવ્યું કે આપણી ફિલ્મોના ‘કાયમી’ પોલિસ ઇન્સ્પેક્ટર ઇફ્તિખારના બહેન વીણા (મૂળ નામ તજોર સુલતાના) ૧૯૨૬માં ક્વેટામાં જ જન્મ્યા હતા અને ભારતમાં અનેક ફિલ્મોમાં કામ કર્યું હતું, જેમાં કિશોરકુમારની ‘ચલતી કા નામ ગાડી’નો પણ સમાવેશ થાય છે. ફિલ્મ ‘તાજમહાલ’ (૧૯૬૩) માટે તેમણે ફિલ્મફેરનો બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટ્રેસનો એવોર્ડ પણ મેળવ્યો હતો. ભાગલાં છતાં તેઓ બલુચિસ્તાન જવાના બદલે ભારતમાં જ રોકાઇ ગયા હતા અને તેમનો તે નિર્ણય યોગ્ય સાબિત થયો હતો કારણ કે બ્રિટિશરોની વિદાય પછી તરત જ રાજકારણે એવા રંગ બદલ્યાં હતા કે કલા-જગતના વિકાસ માટે ખાસ કોઇ અવકાશ નહોતો.
વીણા

૪ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ, પાકિસ્તાનની આઝાદીના બરાબર ૧૦ દિવસ અગાઉ, પાકિસ્તાન, બ્રિટિશરો અને બલુચિસ્તાન વચ્ચે એક કરાર કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં બલુચિસ્તાનના સાર્વભૌમત્વને સ્વિકારવામાં આવ્યું હતું. પાકિસ્તાનના અસ્તિત્વના બે દિવસ પહેલાં, ૧૨ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ બલુચિસ્તાને પોતાને સ્વતંત્ર જાહેર કરી દીધું હતું અને ચૂંટણી યોજીને ડિસેમ્બર મહિનામાં એસેમ્બ્લી સેશન પણ યોજ્યું હતું. બલુચિસ્તાનના લોકો માટે ‘રાષ્ટ્રપિતા’નો દરજ્જો ધરાવતા તત્કાલિન નેતા ઘૌસ બક્ષ બિઝેન્જોએ ૧૪ ડિસેમ્બર ૧૯૪૭માં જે વક્તવ્ય આપ્યું હતું તે આજે પણ પાકિસ્તાનથી અલગ બલુચિસ્તાન માટેની મુખ્ય દલીલ ગણાય છે. તેમણે કહ્યું હતું કે, “અમે ઇરાન અને અફઘાનિસ્તાનની જેમ અલગ સભ્યતા ધરાવીએ છીએ. બ્રિટિશ ઇન્ડિયા અગાઉ અમે ક્યારેય ભારતનો ભાગ નહોતા. માત્ર મુસ્લિમ હોવાના નાતે અમારે કોઇ દેશ સાથે જોડાવું પડે તે અયોગ્ય છે. જો માત્ર મુસ્લિમ હોવાના નાતે પાકિસ્તાન સાથે અમારા જોડાણની વાત હોય તો ઇરાન અને અફઘાનિસ્તાન જેવા મુસ્લિમ દેશો પણ પાકિસ્તાનમાં ભળી જવા જોઇએ.” આ ભાષણે બલુચિસ્તાનના બચ્ચા-બચ્ચાને રોમાંચિત કરી દીધા હતા. “અમે પાકિસ્તાન વગર ટકી જઇશું, પરંતુ અમારા વગરનું પાકિસ્તાન કેવું હશે?” એવા બક્ષના સવાલે પાકિસ્તાનને ચોંકાવી દીધું હતું. જોકે, મિલિટરી પાવરના જોરે બલુચિસ્તાન પાકિસ્તાનનો હિસ્સો બની ગયું એ સ્વાભાવિક છે અને ૧૯૭૭માં તો ગ્વાદર પોર્ટને પણ બલુચિસ્તાનનો ભાગ બનાવવામાં આવ્યું.
લગભગ ૩.૫૦ લાખ ચોરસ કિમીમાં ફેલાયેલું બલુચિસ્તાન પાકિસ્તાનનો ૪૪ ટકા જેટલો ભૂભાગ ધરાવે છે. નેચરલ ગેસ, કોલસો અને અન્ય ખનીજો બલુચિસ્તાનને સમૃદ્ધ બનાવી શકે છે પણ અહેવાલો મુજબ, અહીં ૬૦ ટકા લોકો ગરીબી રેખા હેઠળ જીવે છે અને સાક્ષરતાનો દર ૪૦ ટકા જેટલો નીચો છે! મુખ્ય શહેર ક્વેટામાં એક કલાક પાણી પૂરવઠો આપવામાં આવે છે. અન્ય બાબતોમાં પણ બલુચિસ્તાનની ટેલેન્ટને સતત અન્યાયની ફરિયાદ કરવામાં આવે છે જેમ કે પાકિસ્તાન સુપર લિગ (પીએસએલ)માં ક્વેટા ગ્લેડિયેટર્સ ટીમ છે, પરંતુ તેમાં માત્ર એક ખેલાડી બિસ્મિલ્લાહ ખાન બલુચિસ્તાનનો છે અને તેને પણ મોટાભાગે અંતિમ ઇલેવનમાં સ્થાન મળતું નથી!